Tủ sáchSấm truyền ca, tuyệt tác ở thượng nguồn văn học Công giáo Việt Nam
Tại Việt Nam, ít ai biết được rằng 150 năm trước khi thi hào Nguyễn Du qua đời (1820), văn chương Công giáo đã có một tác phẩm lục bát bằng chữ Nôm đạt mức tuyệt tác: Tác phẩm Sấm Truyền Ca (1670), diễn ca 5 quyển đầu của Cựu ước, do cha Lữ Y Đoan, một trong những linh mục thế hệ đầu của địa phận Đàng Trong. Cũng chính năm 1820 tác phẩm được phiên âm sang chữ quốc ngữ.
Sau một vận mệnh hẩm hiu suốt hơn ba trăm năm, cuối thế kỷ XX chỉ còn hơn 1/5 tác phẩm sống sót: Sách Sáng Thế Ký (Tạo đoan kinh) và 21 chương đầu của sách Xuất Hành (Lập quốc kinh). Năm 1993 một số trí thức Công giáo đã thực hiện hồ sơ “Về các tác giả Công giáo thế kỷ XVII-XIX”, do Khoa Ngữ Văn, Đại học Tổng hợp Tp HCM ấn hành. Quyển sách đã giới thiệu tác phẩm Sấm Truyền Ca đến công chúng.
Cha Lữ Y Đoan không những để lại một thành tựu của Thế kỷ XVII về thơ lục bát tự sự rất hồn nhiên trong sáng mà còn đi trước thời đại chúng ta 300 năm trên bước đường Việt hóa và hội nhập văn hóa cả về phong tục và triết học.
Tại Mambrê ông Abram đã khoản đãi ba vị khách thần linh một bữa ăn Việt Nam:
Khách thần vui vẻ dừng chân,
6 Ra-ham liền gọi gia nhân cỗ bàn.
7 Sa-ra nướng bánh hạnh nhân,
8 Thịt chiên nhiều món, quay, hầm dọn ra.
“Khách thần cầm đũa dùng qua,
Hỏi thăm chủ trại: “Vợ nhà thể nao ?” (câu 803-808)
Về lịch trình sáng tạo, vị tiền bối của chúng đã dịch sáu ngày là sáu chu kỳ, trong đó Thiên Chúa đã dựng nên lưỡng vực sáng tối âm dương và ngũ hành:
1 Hằng sinh Thượng đế đại quyền,
Tự không sáng tạo phán truyền hoằng khai;
Càn khôn bỗng chúc phôi thai
2 Hư hư hàn vũ, dày dày u minh.
Thánh thần sinh hóa vận trình, 3 Đột nhiên quang ánh lộ hình khắp nơi.
4 Ban khen trong sáng tuyệt vời
Liền phân lưỡng vực muôn đời đối nhau:
5 Gọi ngày, dương khí làu làu,
Gọi đêm, âm khí phủ bao mịt mờ,
Hoàng hôn chuyển tiếp minh sơ,
Chu kỳ thứ nhất, thiên cơ ứng hành.
6 Không gian phát động mở màn,
7 Thủy hành nhị khí đành rành dưới trên.
8 Trên thì danh gọi cao thiên
Chiều đi mai đến tiếp liên chu kỳ
9 Thổ phân, thủy lập biên thùy
10 Thổ là đại lục, thủy thì đại dương
11 Lịnh bán hành mộc tự cường,
12 Ngàn hoá vạn thảo ứng tường phát sinh
(câu 09-28)
Những câu tiếp theo nói về hành hỏa (mặt trời và mặt trăng).
Sấm Truyền Ca là tác phẩm diễn ca 5 quyển đầu của Kinh thánh Cựu ước, được linh mục Lữ Y Đoan (1613-1678), linh mục VIệt Nam đầu tiên thụ phong trên đất Việt (1676) hoàn thành năm 1670, cách nay hơn 350 năm. Nguyên tác bằng chữ Nôm và sau 150 năm đã được ông Simong Phan Văn Cận chuyển sang chữ Quốc ngữ vào năm 1820, năm đại thi hào Nguyễn Du qua đời.
Sấm Truyền Ca có lời thơ hay, hình ảnh đẹp, nhiều sáng tạo hội nhập văn hóa, được giới trí thức đương thời ưa chuộng. Trọn bộ 5 quyển dày nhưng chỉ được chép tay. Các nhà truyền giáo nước ngoài e rằng tác phẩm có thể khá xa với Kinh thánh cả về nội dung và hình thức, cho nên không cho phép in. Năm 1885, linh mục Phao-lồ Qui đã đánh số các câu Kinh thánh tương ứng lên các dòng thơ để chứng minh nội dung quyển thơ sát với Kinh thánh. Ông còn sửa lại một số tên riêng quen thuộc cho gần với dạng phiên âm từ tiếng Latin và cũng sửa lại một số câu từ có thể gây hiểu lầm.
Năm 1908, ông Trần Hớn Xuyên gặp được một bản chép tay chữ Quốc ngữ. Ông trao cho nhà báo Paulus Tạo (báo Nam Kỳ Địa Phận). Ông Tạo đã tham khảo những đóng góp của cha Phao-lồ Qui, để chép lại và chú thích rất công phu. Tiếc là hiện nay bản của ông Tạo chỉ còn giữ được trọn quyển đầu, tựa đề là Tạo Đoan Kinh (sách Sáng Thế), có lời tựa của ông Cận, lời tựa của ông Xuyên, kèm với bài nhận xét của chính ông Tạo.
Khi báo Nam Kỳ Địa Phận đình bản năm 1945, tài liệu Sấm Truyền Ca được chuyển lại cho báo Tông Đồ và ông Nguyễn Cang Thường đã chép lại với một số chú thích riêng của ông. Năm 1952, tòa báo Tông Đồ bị bão làm sập đổ, tài liệu bị hư hỏng. Năm 1956 nhà báo Thaddoeus Nguyễn Văn Nhạn tìm thấy Sấm Truyền Ca ông chép lại, nhưng chỉ cứu vãn được 50 chương Tạo Đoan Kinh (sách Sáng Thế) và 21 chương Lập Quốc Kinh (sách Xuất Hành).
Cuối năm 2022, nhóm Tủ sách Nước Mặn của Giáo phận Qui Nhơn may mắn nhận được bản photocopy tài liệu chép tay của ông Tạo và ông Nhạn. Chúng tôi đã thực hiện bản PDF đưa lên trang Văn Thơ Công Giáo, https://www.vanthoconggiao.net/2023/02/ban-chep-tay-sam-truyen-ca.html).
Hai bản chép tay Tạo Đoan Kinh có lời thơ giống nhau đến 90%, chỉ chênh lệch một số danh từ riêng và một ít câu từ.
Năm 1993, cố Gs. Trần Thanh Đạm trong nhận định sơ khởi về Sấm truyền ca đã nêu lên định hướng nghiên cứu tác phẩm về mặt văn bản học.
“Vì vậy, căn cứ vào các chỉ dẫn trong các bản sao chép của thế kỷ XIX và XX, ta cũng có thể đoán định một cách tương đối có căn cứ để tin rằng: văn bản đầu tiên của Sấm truyền ca, là tác phẩm của thế kỷ XVII, sau đó đã trải qua nhiều lần tu cải của mấy thế kỷ tiếp theo để có hình thái ngày nay. Tuy vậy, nó cũng không phải hoàn toàn biến dạng mà vẫn còn lưu giữ ít nhiều thậm chí khá nhiều những nét đặt sắc trong khuôn mặt đầu tiên của nó. Các nhà văn bản học hẳn còn nhiều việc phải làm để có thể xác định và phân định trong văn bản hiện tồn phần nào là phần của thế kỷ XVII, thời gian sáng tác đầu tiên của tác phẩm, phần nào là phần của các nhà nhuận sắc, cải biên các đời sau. Tuy nhiên, điều không thể phủ nhận là Sấm truyền ca là một tác phẩm thuộc di sản văn chương cổ điển của dân tộc, cần được tôn trọng giữ gìn, nghiên cứu, phát huy.”[1]
Xây dựng “Sấm truyền ca, ấn bản đối chiếu để phục hồi nguyên bản”, anh em Tủ sách Nước Mặn mong biến gợi ý của Gs. Đạm thành hiện thực. Ân bản đối chiếu bốn cột sẽ giúp nhận rõ những điểm chênh nhau và suy ra những câu từ sát với bản gốc.
Cột 1: Nguyên văn nội dung Kinh thánh là nguồn cảm hứng đã giúp Lữ Y Đoan dệt nên tác phẩm Sấm truyền ca.
Cột 2: Bản Thaddeus Nguyễn Văn Nhạn.
Cột 3: Bản Paulus Tạo.
Cột 4: Bản Phan Văn Cận 1820 phục chế.
Trong một bài viết ngắn hồi tháng 4-2002, tựa đề Sấm Truyền Ca Lữ Y Ðoan – Ðôi lời giới thiệu, cố Giáo sư Nguyễn Văn Trung có viết : “Ở trong nước, có hy vọng tìm ra bản nôm, các bản quốc ngữ. Tha thiết đề nghị các Giám Mục Ðà Nẵng, Qui Nhơn, Phan Thiết, Sàigon, Mỹ Tho, Vĩnh Long, Cần Thơ, Long Xuyên lưu tâm tìm kiếm, phát hiện”. [2]
Gs. Trung đã khơi lên niềm hy vọng một vài bản chép tay khác của Sấm Truyền Ca vẫn còn tồn tại đâu đó nơi các cộng đoàn hoặc gia đình có truyền thống Công giáo lâu đời. Ước nguyện và cũng là lời thỉnh cầu như một trăn trối của ông đã thúc giục anh em Tủ sách Nước Mặn dấn thân vận động tìm kiếm những phần còn lại của Sấm truyền ca. “Sấm truyền ca, ấn bản đối chiếu để phục hồi nguyên bản” có thể coi như phần nào thực hiện lời trăn trối của nhà nghiên cứu nặng lòng với văn hóa dân tộc nói chung và văn học Công giáo Việt Nam nói riêng. Mong rằng nó sẽ gợi hứng để quý độc giả quan tâm cùng ra sức tìm kiếm và bảo tồn di sản quý báu của người xưa.
Nhóm Tủ sách Nước Mặn thuộc Ban Văn hóa Giáo phận Qui Nhơn ước mong được quý Cha sở, Cha phó, Ban chức việc, Nữ tu, Chủng sinh, Giáo lý viên và mọi người chung sức tìm kiếm dấu vết của Sấm truyền ca. Rất mong các bậc cao tăng, trưởng bối tại các chùa, miếu, nếu có duyên gặp được cổ thư này, xin nhắn tin giúp một lời, chúng tôi sẽ tìm đến thưởng lãm và thỉnh một bản sao. Các nhà nghiên cứu và những vị có duyên với Hán Nôm có thể đã gặp thấy đâu đó những dấu vết của Sấm truyền ca, hoặc những manh mối giúp truy tìm cổ bản, xin vui lòng chỉ giáo”.[3]
Mọi thông tin tìm được, xin dùng điện thoại chụp ngay mấy trang đầu và gửi email hoặc Zalo về:
tinmunggiesu@gmail.com, Sđt: 0935-424-449.
tusachnuocman1618@gmail.com, Sđt: 0987-566-735
Để tạo hy vọng cho cuộc mò kim đáy bể này, cũng mong sao sẽ có nhiều vị hảo tâm chung tay góp sức giúp ấn bản này đến được với các thư viện, các phòng đọc sách trên mọi nẻo đường đất nước, nhờ đó, thông tin về cuộc tìm kiếm có thể tỏa lan rộng rãi. Xin chân thành cảm tạ.
Phát hành ấn phẩm và tọa đàm sơ khởi
Cho tới nay, số lượng bài tham gia viết về Sấm truyền ca và Lm. Lữ Y Đoan chưa nhiều. Hy vọng việc phát hành ấn phẩm đối chiếu để phục hồi nguyên bản này, sẽ truyền cảm hứng cho nhiều người suy tư và cầm bút. Do đó, về việc tọa đàm, Ban Tổ chức dự kiến sẽ thực hiện thành 2 lần:
Lần đầu vào 22-9-2024, phát hành quyển Sấm truyền ca đối chiếu – kèm với quyển Tài liệu tham khảo tập 1 gồm trên 10 bài nghiên cứu hiên đã có được. Buổi tọa đàm thứ nhất này sẽ mang tên là Chia sẻ về Sấm truyền ca. Nó sẽ gửi đi lời kêu gọi truy tìm cổ bản Sấm truyền ca và lời mời gọi nghiên cứu nhiều mặt về Sấm truyền ca.
Đợi đến tháng 9-2026 sẽ tổ chức Tọa đàm hoặc Hội thảo về Sấm truyền ca với Tài liệu tham khảo tập 2, gồm những bài nghiên cứu sẽ nhân được sau tháng 9-2024, về những nội dung liên quan: Tính lịch sử, phẩm chất nghệ thuật, tính hội nhập văn hóa, nghệ thuật ngôn từ, sự đóng góp của Sấm truyền ca trong văn học Việt Nam nói chung và làng thơ lục bát nói riêng.. Hy vọng từ đây tới đó sẽ có thêm những thông tin mới về nguyên bản Sấm truyền ca cũng như về tác giả của nó, và số lượng bài nghiên cứu sẽ đủ dồi dào phong phú để tổ chức không chỉ tọa đàm mà còn cả một hội thảo về Sấm truyền ca và về linh mục Lữ Y Đoan.
Sau cùng chúng tôi ước mong mỗi độc giả sẽ đích thân tìm đọc “Sấm truyền ca, ấn bản đối chiếu để phục hồi nguyên bản” để khám phá nhiều điều, cách riêng là những cảm nhận và chia sẻ của một trí thức Công giáo Việt Nam thế kỷ XVII, như một chứng từ về đức tin và lòng mến của Dân Chúa tại Việt Nam thuở ban đầu.
[1] Trần Thanh Đạm, “Một vài cảm nhận và suy nghĩ đầu tiên nhân đọc di bản Sấm truyền ca phóng tác Thánh kinh Cựu ước theo thể truyện thơ lục bát, của Thầy Cả Lữ y Đoan thế kỷ XVII”, trong Về sách báo của tác giả Công giáo (Thế kỷ XVII-XIX), Tp. HCM 1993, trang 66-68.
[2] Tư liệu do nhà nghiên cứu Nguyễn Vy Khanh ở Canada cung cấp.
[3] “Sấm truyền ca, ấn bản đối chiếu để phục hồi nguyên bản”, trang 53-54.
* Trăng Thập Tự
Tài liệu tọa đàm Sấm truyền ca (1670) của linh mục Lữ Y Đoan (1608-1678)